حساسیت پذیری و آنافیلاکسی

جوانی بدلیل سردرد و تهوع به مطب پزشکی مراجعه میکند. پزشک برای کنترل علائم بیمار مبادرت به تجویز داروی ضد تهوع و مسکن تزریقی نمود. چند دقیقه بعد بیمار دچار حالت قرمزی، خارش و احساس تپش قلب میگردد. مادر بیمار که همراه با فرزندش به مطب رفته است از پزشک کمک میخواهد. پزشک برای مداوا بر بالین بیمار آماده شده و پس از اقدامات اولیه به 115 زنگ میزند. متاسفانه جوان فوت مینماید.

یکی از پرستاران بخش با خارش شدید و قرمزی پوست بدنبال ریختن دارویی تزریقی در حین کشیدن دارو برای تزریق،به اورژانس مراجعه کرد. پرستار میگفت که این حالت برای اولین بار برایش رخ داده و بدلیل خارش شدید و خاراندن آن، پوست بشدت ملتهب و زخم شده بود. بیمار از نظر علائم حیاتی(فشار خون، نبض، تنفس) کاملأ طبیعی بود. تنها نکته مشکوک شدت خارش بود. هنوز چند دقیقه ای از مراجعه نگذشته بود که تنفس بیمار مختل شد. بیمار عنوان میکرد که در حال مردن است و بشدت مضطرب شده بود. اقدامات اولیه و درمان لازم سریعأ آغاز شد و در کمتر از نیم ساعت بیمار حالش کاملأ بهبود یافت.

این نوع وقایع را ما بیشتر در تزریق داروها شاهد هستیم و سردسته این داروها را پنی سیلین میدانیم اما حقیقت اینست که واکنشهای حساسیتی واکنشی است که برای بروز نیاز به تماس ماده با بدن میباشد. روش تماس میتواند خوراکی، تزریقی، تماسی و حتی استنشاقی باشد.

در واکنش حساسیت پذیری در واقع واکنشی سراسری در بدن بروز میکند که در آن حداقل 2 بخش از بدن درگیری است. علائم از قرمزی و کهیر و خارش تا افت فشار خون و علائم تنفسی متغیر میباشند. در این واکنش به مجرد تماس بدن با ماده حساسیت زا یکسری مواد در خون آزاد میشود که باعث بروز این علائم میشوند. آنافیلاکسی به شدیدترین واکنشهای حساسیتی گفته میشود که خود را با افت فشار خون و حالت خفگی نشان میدهد. اما باید این را بخاطر سپرد که واکنشهای حساسیتی خفیف میتوانند به واکنشهای شدید و حتی مرگ منجر شوند.

سن، جنسیت، شغل، نژاد و موقعیت جغرافیایی تاثیری در میزان بروز واکنشهای حساسیتی ندارد. اما بیمارانی که تجربه آنافیلاکسی قبلی(به هر چیزی) را دارند و یا افرادی که فبلأ با دارویی دچار چنین واکنشی شده اند و همچنین افراد آسمی که بیماریشان بخوبی کنترل نشده است در معرض بروز بیشتر آنافیلاکسی هستند. امکان بروز مجدد واکنشهای شدید در تماس با یک ماده شناخته شده 100 درصد نیست. امکان بروز برای پنی سیلین 10-20 درصد و برای نیش حشرات 40-60 درصد عنوان میگردد. شایعترین علل بروز واکنشهای حساسیت پذیری شدید آنتی بیوتیکها، حشرات و غذاها هستند. شایعترین داروها شامل پنی سیلین، کوتریموکسازول، آسپیرین و داروهای مسکنی همچون بروفن، دیکلوفناک، مفنامیک اسید، ایندومتاسین، پیروکسیکام میباشند. در کودکان غذاها از علل شایع بروز این واکنشها در کودکان هستند. شایعترین غذاها شامل صدف، تخم مرغ، گندم و شیر است. لاتکس که در ساخت دستکشهای پزشکی بکار میرود از دیگر علل بروز آنافیلاکسی است.

بیماران عمومأ در ابتدا دچار قرمزی و خارش پوست و کهیر میشوند. سپس اضطراب، سبکی سر، احساس پری در گلو، کم آوردن نفس و سنگینی در قفسه سینه بروز میکند. با پیشرفت بیماری علائمی همچون تنگی نفس شدید ، افت هوشیاری و فشار خون بروز میکند. بروز احساس توده ای در گلو و خشونت صدا از علائم هشدار دهنده برای بروز ورم در حنجره و بروز خفگی است.  بیماران ممکن است علائمی همچون درد شکم، تهوع و استفراغ، اسهال، قرمزی و آبریزش از چشم را نیز تجربه کنند.

علائم در عمده بیماران در ظرف یک ساعت بروز میکند و هر په علائم سریعتر بروز نماید با احتمال شدت بیشتر همراه است. در واقع نیمی از مرگ و میر ناشی از واکنشهای حساسیت پذیری شدید در ظرف ساعت ابتدایی تماس بروز میکند. پس از اینکه علائم ابتدایی بهبود یافتند، 3-4 بعد ممکن است علائم مجدد بروز نماید.

برای گذاشتن چنین تشخیصی باید حداقل 2 بخش عمده (بفرض پوست و دستگاه گوارش یا تنفس یا قلب ) از کل سیتمهای بدن درگیر باشند. زمانیکه تماس با ماده ای با خصائص بروز حساسیت پذیری مشخص است تشخیص واضح است. اما در مواقعی که تماس با مواد غذائی است،  ممکن است نسبت دادن علائم به واکنشهای حساسیتی دشوار بوده و به اشتباه بیماریهای دیگر برای بیمار در نظر گرفته شود. بسیاری از بیماریها دارای چنین علائمی بوده و باید از واکنشهای حساسیت پذیری تفریق داده شوند ضمن اینکه فرصت برای مداوای بیماران بسیار کوتاه است و تاخیر میتواند نتایج ناگواری بجا بگذارد. آزمایشگاه نقشی در تشخیص نداشته و با توجه به فرصت زمانی کوتاه برای درمان نتوان از آزمایشگاه کمکی گرفت.

برای این بیماران باید سریعأ اقدام به برقراری راه هوایی، دادن اکسیژن، تجویز اپی نفرین و شروع مایع وریدی است. مهمترین اقدام در بین اقدامات لحاظ شده، تجویز اپی نفرین است.  اپی نفرین را بسته به شرایط بشکل عضلانی یا وریدی استفاده میشود. اگر بیمار در شوک قلبی-عروقی قرار دارد باید با تجویز وریدی درمان گردد. در اشکال خفیف تر بیماری دارو عضلانی تجویز میگردد. برای جبران افت فشار خون باید از مایع وریدی همزمان با اپی نفرین بهره برد. برای برقراری راه هوایی باید بیماران با بروز اولین علائم دال بر درگیری مسیر هوایی تحت لوله گذاری درون مجاری هوایی قرار گیرند. تاخیر در انجام لوله گذاری ممکن است با تورم بیشتر مجاری هوایی، عدم امکان انجام و انسداد مجاری هوایی همراه باشد. اگر ماده ایجاد کننده همچنان وجود دارد باید از بیمار دور گردد(همچون شستن پوست یا گذاشتن ماسک برای کاهش تماس با ماده حساسیت زای موجود در هوا و یا در آوردن نیش زنبور). البته برای مواد غذایی شستشوی معده کاربرد ندارد.

علاوه بر داروهای نامبرده داروهای دیگری هم بکار میرود که عمدتأ جهت موارد مقاوم و یا عوارض ناشی از حمله و یا جلوگیری از بروز مجدد حمله مفید هستند. بعنوان نمونه میتوان از داروهایی همچون دگزامتازون و پردنیزولون نامبرد.

در انتها به چند نکته مهم دقت کنید:

-         واکنشهای حساسیتی اغلب نیازمند تماس اولیه با ماده بوده و در دفعات بعدی تماس علائم بروز میکند؛ ولیکن برای بسیاری از موارد اطلاعی از تماس اولیه نیست. بنابراین برای تجویز هر داروئی احتمال بروز این عارضه را در ذهن داشته و در مکان مناسبی که امکانات لازم برای احیا و درمان بیمار وجود دارد اقدام به تجویز دارو بنمائید.

-         انجام تست قبل از تجویز بسیاری از داروها بکار میرود. بروز واکنش دال بر عدم استفاده از دارو میباشد اما عدم بروز واکنش در تست قبل از تجویز رد کننده بروز واکنش حساسیت پذیری نیست.

-         با وجود  حتمی  نبودن بروز واکنش در نوبت دوم برخورد، با توجه به خطرات شدید، نباید در بیماران با سابقه واکنش اقدام به تجویز نمود. اگر الزام به مصرف دارو میباشد باید توسط پزشک حساسیت زدائی انجام شود.